بهترین انیمه های میازاکی؛ از قلعه متحرک هاول تا شهر اشباح

کمتر کارگردانی در تاریخ سینمای جهان توانسته با تصویرسازی دستی و داستان‌هایی ساده در ظاهر، این‌قدر عمیق در ذهن نسل‌های مختلف مخاطبان جا باز کند. هایائو میازاکی، بنیان‌گذار استودیو جیبلی، در طول بیش از چهار دهه فعالیت، مجموعه‌ای از انیمه های سینمایی ساخته که هرکدام ترکیبی از فانتزی، نقد اجتماعی و دلبستگی عمیق به طبیعت هستند.

رده‌بندی آثار هایائو میازاکی کار سختی است. اما مرور ساخته‌هایش شیرینی خاصی دارد که بیشتر از همیشه یادآوری می‌کند چطور با او زندگی کرده‌ایم. هایائو میازاکی، کارگردان افسانه‌ای، سال‌ها با ظرافت تمام در طراحی تک‌تک فریم‌های انیمه هایش از رنجی گفته که از آشوب منفعت‌طلبانه بشر سرچشمه گرفته است.

در این مطلب از بازرگام مگ، به‌سراغ کارنامه کامل میازاکی می‌رویم و ۱۲ انیمه سینمایی او را از پایین به بالا رده‌بندی می‌کنیم؛ فهرستی که می‌تواند هم برای آشنایان قدیمی جهان جیبلی جذاب باشد و هم راهنمایی برای کسانی که می‌خواهند برای اولین بار وارد دنیای میازاکی شوند.

مسیر هنری هایائو میازاکی

هایائو میازاکی همیشه در طول فعالیت هنری‌اش زحمت بالا، وسواس منحصربه‌فرد و نگاه روبه‌جلویی داشته است. جوان ۲۲ ساله‌ای که در سال ۱۹۶۳ با پیوستن به استودیو توئی انیمیشن به‌طور رسمی فعالیت هنری خود را آغاز کرد، با ایسائو تاکاهاتا همراه شد و حدود ۱۰ سال بعد با پیوستن به استودیوی زوئیو اِیزو (که در سال ۱۹۷۵ به نیپون انیمیشن تبدیل شد) و همکاری در پروژه انیمیشنی «تئاتر شاهکار جهان»، ریشه‌های مسیر فکری و سبک موفق خود را پیدا کرد.

در ادامه با ساخت سریال پسر آینده کانن (محصول ۱۹۷۸)، فیلم سینمایی قلعه کاگلیسترو (محصول ۱۹۷۹) و فیلم نائوشیکا از دره باد (محصول ۱۹۸۴)، عیار میازاکی بیشتر نمایان شد. موفقیت تجاری نائوشیکا از دره باد باعث شد تا مثلث هایائو میازاکی، ایسائو تاکاهاتا و توشیو سوزوکی با تأسیس استودیو جیبلی در ژوئن ۱۹۸۵، رکن جدیدی را به هنر هفتم معرفی کنند.

هایائو میازاکی با تمرکز روی ساخت انیمه های سینمایی بی‌آلایش و تحسین‌برانگیز باعث شد نمای متفاوتی از انیمه های ژاپنی به دنیا معرفی شود. همچنین میازاکی با نویسندگی فیلم‌نامه انیمه های سینمایی زمزمه قلب (محصول ۱۹۹۵)، آریتی (محصول ۲۰۱۰) و بر فراز تپه شقایق (محصول ۲۰۱۱) برای کارگردان‌های دیگر استودیو، تلاش ویژه‌ای برای جانشینی تخت پادشاهی‌اش داشت؛ اما شاید این تنها ناکامی استودیو جیبلی و میازاکی باشد که غیرقابل‌انکار و پیشگیری‌ناپذیر بوده است.

هایائو میازاکی تا امروز ۱۲ انیمه سینمایی را در کارنامه خود نویسندگی و کارگردانی کرده است. استاد فیلم ضعیف ندارد و حتی آثار ساده‌ترش هم حرف‌هایی خاص برای گفتن دارند. همین هم رده‌بندی آثار او را سخت می‌کند و همیشه با دیدگاه‌های متفاوت می‌توان تغییراتی در آن ایجاد کرد. در این مطلب از بازرگام مگ، این ۱۲ اثر را از پایین به بالا مرور می‌کنیم.

۱۲. Lupin III: The Castle of Cagliostro (لوپن سوم: قلعه کاگلیسترو)

عنوان ژاپنی: Rupan Sansei: Cagliostro no Shiro | سال ساخت: ۱۹۷۹ | امتیاز IMDB: ۷.۶

میازاکی در ۳۸ سالگی اولین فیلم بلند خود را با اقتباس از مانگای لوپن ۳ اثر مانکی پانچ ساخت که شخصیت اصلی آن نوه آرسن لوپن، دزد مشهور فرانسوی، است. میازاکی در همین گام نخست نشان می‌دهد تمایلی به اقتباس‌های مستقیم و وفادارانه ندارد و نقطه‌نظر خودش را برای دنیاسازی و شخصیت‌پردازی در قالب داستان تزریق می‌کند.

با همین دیدگاه، میازاکی در فیلم قلعه کاگلیسترو از شخصیت مرموز و هوس‌باز لوپن، یک دزد قهرمان باشخصیت و آدم‌حسابی ترسیم می‌کند که هرچند با انتظارات طرفداران سریال لوپن هم‌خوانی چندانی نداشت، اما با گذشت زمان، این لحن شیرین و اخلاق‌مدار داستان‌گویی میازاکی به جزئی بدیهی از سبک روایت او تبدیل شد.

لوپن در قلعه کاگلیسترو به‌همراه دستیارش برای نجات یک شاهزاده‌خانم جوان از چنگ گروهی شرور تلاش می‌کند تا شاید راز یک گنج افسانه‌ای را کشف کند. باوجود اینکه به‌خاطر فرصت کوتاه ساخت فیلم، میازاکی جزئیات بیشتری به داستان اضافه نکرد و رضایت کاملی از نتیجه کارش نداشت، فیلم در نگاه کلی یک کلاسیک ماجراجویانه و سرگرم‌کننده از آب درآمده است.

۱۱. Porco Rosso (پورکو روسو)

عنوان ژاپنی: Kurenai no Buta | سال ساخت: ۱۹۹۲ | امتیاز IMDB: ۷.۷

پورکو روسو باوجود تمرکز بر داستانی درام و عاشقانه، طنزآمیزترین فیلم میازاکی است. پورکو روسو از معدود انیمه های میازاکی است که تا این حد به زمان و مکان معینی اشاره دارد. از طرفی این لحن طنزآمیز تا حدودی اشاره‌های جدی میازاکی به حاشیه‌های سیاست و جنگ را هم تحت‌تأثیر قرار داده و باعث تضادی هرچند ظریف در روایت او شده که همین فیلم را تاحدودی پیچیده می‌کند و کمی هم از نظر همراهی مخاطبِ هدف، باعث نارضایتی خود میازاکی است: «نباید فیلمی بزرگسالانه برای بچه‌ها می‌ساختم».

شخصیت اصلی طی یک طلسم عجیب، صورت یک خوک را پیدا کرده و ترجیح می‌دهد یک خوک باشد تا یکی از ارکان دولت فاشیست ایتالیا. او یک جایزه‌بگیر است که بر فراز دریای آدریاتیک با هواپیمای قرمزرنگ خود پرواز می‌کند. درکل هنر میازاکی به‌ویژه در ترسیم علاقه‌اش به مقوله پرواز و سازه‌های پرنده در پورکو روسو نمایش پررنگی دارد و کشمکش‌های داستان در موقعیت‌های پرتعداد کمدی فیلم، آن را به یکی از تجربه‌های خاص سینمای هایائو میازاکی تبدیل می‌کند که نباید از دست داد.

۱۰. Ponyo (پونیو)

عنوان ژاپنی: Gake no Ue no Ponyo | سال ساخت: ۲۰۰۸ | امتیاز IMDB: ۷.۶

دو مسئله مهم که در انیمه پونیو به هم پیوند خورده‌اند یکی طغیان طبیعت و دیگری طغیان برعلیه طبیعت است. میازاکی این ایده را با اقتباس غیرمستقیم خود از داستان معروف پری دریایی کوچولو ترکیب می‌کند و در فضاسازی پاک و بامزه‌ای که همیشه به مخاطب کم‌سن‌وسالش قول داده است، به یک آرامش ویژه در دل طوفان طبیعت می‌پردازد که به رنج حاصل از آرزوها اشاره دارد.

حضور پونیو در دنیای انسان‌ها و تعاملش با سوسکه از دل رویاپردازی معصومانه میازاکی به سفری آرام‌بخش در جریان یک سونامی خطرناک تبدیل می‌شود و ارتباط دوطرفه محکمی را شکل می‌دهد که نباید به اشتباه آن را ساده درنظر گرفت.

۹. Kiki's Delivery Service (سرویس تحویل کی‌کی)

عنوان ژاپنی: Majo no Takkyuubin | سال ساخت: ۱۹۸۹ | امتیاز IMDB: ۷.۸

یک دختر نوجوان جادوگر باید در آزمونی سخت، یک زندگی مستقل را تجربه کند. میازاکی اغلب به مخاطب کم‌سن خود گوشزد می‌کند که رسیدن به بلوغ و پختگی از چه مراحل چالش‌برانگیزی عبور می‌کند. انیمه سرویس تحویل کی‌کی هم بر همین اساس به یک فیلم مؤثر و گیرا تبدیل می‌شود که طی آن کی‌کی باید برای خودشناسی و بازیابی اعتمادبه‌نفسش تلاش کند.

میازاکی این فیلم را مثل یک کیک شیرین که در طی گذر زمان هنوز تازگی خود را حفظ کرده، به مخاطبش تحویل می‌دهد. ضمن اینکه میازاکی یک پند ظریف دیگر هم دارد: چگونه رسیدن به تجربه و جایگاهی بالغانه می‌تواند باعث فراموشی و حتی ازدست‌رفتن استعدادهای ارزشمند گذشته شود.

۸. Laputa: Castle in the Sky (لاپوتا: قلعه‌ای در آسمان)

عنوان ژاپنی: Tenkuu no Shiro Rapyuta | سال ساخت: ۱۹۸۶ | امتیاز IMDB: ۸

قلعه‌ای در آسمان اولین فیلم بعد از تأسیس رسمی استودیو جیبلی است. میازاکی با گردآوری تمام مؤلفه‌های موردعلاقه‌اش دست به ساخت فیلمی باشکوه در سال ۱۹۸۶ زده است؛ از کاراکترهای دختر و پسر معصومی که به دنبال جادویی از دست‌رفته هم‌مسیر می‌شوند تا نیروهای مخرب و طبیعت داغداری که یکی از پیامدهای جنگ و نزاع بی‌پایان انسان‌هاست.

توجه به تکنولوژی، هم در سمت نگهبان ارزش‌ها و هم در سمت ابزار دست طمع‌کارها، درپایان به سمت تعادل دوباره حرکت می‌کند که از توجه ویژه به حسرت‌های موجود در جهان‌بینی هایائو میازاکی ناشی می‌شود.

۷. The Wind Rises (باد برمی‌خیزد)

عنوان ژاپنی: Kaze Tachinu | سال ساخت: ۲۰۱۳ | امتیاز IMDB: ۷.۸

انیمه باد برمی‌خیزد روایتی آزاد از زندگی جیرو هوریکوشی، طراح هواپیماهای جنگنده زیرو در زمان جنگ جهانی دوم است؛ هواپیماهایی که در نبرد پرل هاربر استفاده شد. جیرو عاشق هواپیماهاست و زندگی خود را در طراحی آن‌ها غرق کرده است. اما همان‌طور که عشق زمینی او از گزند بیماری در امان نیست، عشق آسمانی او هم سرانجامی جز تبدیل شدن به ابزار دست جنگ‌افروزان ندارد. اصولاً میازاکی این نوع تضادها را استادانه در بطن آثارش پمپاژ می‌کند.

واقع‌گرایانه‌ترین فیلم میازاکی، اثری زندگینامه‌ای است که ذات فراموشکار دنیای بزرگسالانه خسته‌کننده واقعی را به انتقاد می‌کشد. طلسم بازنشستگی میازاکی بعد از باد برمی‌خیزد باعث شد شکل‌گیری فیلم بعدی او ۱۰ سال به طول انجامد.

۶. Nausicaä of the Valley of the Wind (نائوشیکا از دره باد)

عنوان ژاپنی: Kaze no Tani no Naushika | سال ساخت: ۱۹۸۴ | امتیاز IMDB: ۸

نائوشیکا از دره باد، براساس مانگایی که میازاکی دو سال قبل‌تر طراحی کرده بود، اولین فیلم اورجینال هایائو میازاکی است. موفقیت این فیلم باعث تأسیس استودیو جیبلی شد. به‌علاوه داستان‌پردازی و طراحی‌های آشنای میازاکی که بعدها در سایر آثار او در مسیر تکامل قرار گرفت، از همین فیلم پایه‌گذاری شد. ضمن اینکه این اولین همکاری جو هیسایشی برای آهنگسازی آثار هایائو میازاکی است که سلسله‌وار هم ادامه پیدا کرد.

در دنیای پساآخرالزمانی حاصل جنگ‌های بی‌حاصل، دره باد از آخرین مکان‌های قابل حیات زمینِ نفرین‌شده است. طبق یک افسانه قدیمی، شاهزاده‌ای از جاده‌ای طلایی به نجات بشر خواهد آمد؛ نائوشیکا شاهزاده‌خانمی است که برای جلوگیری از وقوع جنگ ویرانگر بین دو کشور دره باد و نابودی کامل زندگی بشر تلاش می‌کند.

درکنار طراحی‌های ساده و اختصارطلبی مربوط به سال تولید انیمه، به جزئیات خیره‌کننده‌ای برمی‌خوریم که میازاکی در تأکید بر ارزش طبیعت و مفاهیم اصلی فیلم به‌سادگی از کنارشان عبور نکرده است. اولین نسخه دوبله انگلیسی‌ای که از نائوشیکا در غرب منتشر شد، با جرح و تعدیل زیادش باعث نارضایتی شدید میازاکی و اضافه کردن بندی به قراردادهای بعدی مبنی بر عدم ویرایش آثارش شد.

۵. The Boy and the Heron (پسر و مرغ ماهیخوار)

عنوان ژاپنی: Kimitachi wa dô ikiru ka | سال ساخت: ۲۰۲۳ | امتیاز IMDB: ۷.۴

آخرین اعلام بازنشستگی از طرف میازاکی که این‌بار جدی‌تر از قبل به‌نظر می‌رسید، باعث شد یک دهه انتظار به طولانی‌ترین فاصله بین دو فیلم از میازاکی تبدیل شود. درنتیجه میازاکی با وسواس بیشتر و تکاملی ملموس‌تر با اثری گسترده‌تر و پیچیده‌تر بازگشت. پسر و مرغ ماهیخوار، با اشاره‌های سیاسی و اجتماعی بزرگ‌تر، از اعماق ریشه‌های افکار میازاکی در طول سال‌ها در آثارش شکل گرفته و احتمالاً هنوز نیاز به درک بیشتری ناشی از گذر زمان دارد.

«چگونه زندگی می‌کنی؟» قبل از اینکه اسم کتاب مورد اقتباس میازاکی برای این فیلم باشد، درواقع شعاری است که میازاکی در تمام فیلم‌هایش از مخاطب خود پرسیده است. آخرین ساخته هایائو میازاکی، البته تا به‌اینجا، نشانه‌های واضحی از نگاه نزدیک‌تر او به مقوله مرگ دارد. ماهیتو مادرش را در آتش جنگ از دست داده و حالا باید با درد فقدان بزرگش کنار بیاید. در این راه سروکله یک حواصیل خاکستری بدقلق پیدا می‌شود که او را به یک دنیای رویاگونه در ابعاد مختلف زمان و مکان راهنمایی می‌کند.

۴. My Neighbor Totoro (همسایه من توتورو)

عنوان ژاپنی: Tonari no Totoro | سال ساخت: ۱۹۸۸ | امتیاز IMDB: ۸.۱

معصومانه‌ترین فیلم هایائو میازاکی تحت‌تأثیر خاطرات او از بستری شدن مادرش در بیمارستان به‌دلیل بیماری است. خیال‌پردازی‌های بی‌آلایش و کودکانه دختربچه‌های این فیلم، در زمانی که به‌همراه پدرشان به خانه‌ای روستایی در نزدیکی بیمارستان محل بستری مادرشان نقل مکان می‌کنند، باعث می‌شود فانتزی دوست‌داشتنی توتورو به نمادی امیدبخش و روح‌نواز تبدیل شود.

با این تفسیر، توتورو به‌درستی تبدیل به نماد استودیو جیبلی شد و این کارخانه رویاسازی همیشه در مسیر ارزش‌ها و اصول منحصربه‌فرد خود قدم برداشت. همسایه من توتورو شاید فیلم ساده و کودکانه‌ای به‌نظر برسد، اما درک طعم شیرین آن برای ذهن‌های رها جذاب است و حاوی پیام‌های بزرگ‌تری است که مهم‌ترین‌شان، انسانِ درحالِ نزدیک‌شدن به نقطه پایان را متوجه روح‌های پاک و فراموش‌شده اطراف طبیعت واقعی دنیا می‌کند.

۳. Howl's Moving Castle (قلعه متحرک هاول)

عنوان ژاپنی: Howl no Ugoku Shiro | سال ساخت: ۲۰۰۴ | امتیاز IMDB: ۸.۲

قلعه متحرک هاول، عاشقانه ضدجنگ میازاکی و پرتلاطم‌ترین ساخته اوست. اقتباس ادبی دیگری از میازاکی، با تغییرات زیاد نسبت به اثر اصلی از دایانا وین جونز، که اینجا به عواقب جنگ و تأثیر مخرب آن بر عواطف و احساسات انسان‌ها می‌پردازد. جمع‌بندی افکار میازاکی در این فیلم تحت‌تأثیر جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ قرار دارد. پادشاه از تمام جادوگران می‌خواهد در جریان جنگی بزرگ او را همراهی کنند، اما امتناع هاول و مبارزه او با این امر باعث می‌شود سوفی که خود اسیر طلسمی ناراحت‌کننده به قلعه متحرک هاول راه یافته، کم‌کم ایده‌آل و اعتمادبه‌نفس خود را پیدا کند.

دغدغه‌های فکری میازاکی، مثل درِ جادویی قلعه که هربار به مکان‌های متفاوتی باز می‌شود، بار دیگر در طول این فیلم رازهای قلعه‌ای دیگر در افکار او را بازگو می‌کند؛ اراده‌ای که هرچند با عنصر خیال به پرواز درآمده، اما چه در واقعیت بیرونی و چه در فانتزی‌های درونی‌اش، از تلاش بی‌پایان انسان برای رسیدن به رستگاری حاصل شده است.

۲. Princess Mononoke (پرنسس مونونوکه)

عنوان ژاپنی: Mononoke-hime | سال ساخت: ۱۹۹۷ | امتیاز IMDB: ۸.۳

شاهزاده مونونوکه حماسی‌ترین فیلم هایائو میازاکی و البته خشن‌ترین ساخته اوست. طرح اصلی درباره یک نفرین مرگبار است که آشیتاکا برای رهایی از آن باید عازم سفری شود که طی آن در جریان جنگ چند گروه برای تصاحب منابع طبیعت قرار می‌گیرد. جایگاه مقدس محیط زیست که با بی‌توجهی و حرص نابودگر انسان در معرض خطر قرار دارد، ایده‌ای است که باعث شده میازاکی در نمایش جنون جنگ و خون‌ریزی به سیم آخر بزند.

تعامل آشیتاکا با پرنسس مونونوکه و سایر شخصیت‌های قابل‌باور داستان که هرکدام تقابل جنگ و صلح را در ابعادی بزرگ، عمیق و متضاد به‌میان می‌کشند، باعث شده این فیلم میازاکی در بیان گفته‌های خود سرشار از قدرت و از نظر احساسی کوبنده‌ترین حالت داستان‌گویی میازاکی باشد. هایائو میازاکی خسته از سختی ساخت و وسعت تصویرسازی‌های این انیمه، برای اولین بار در سن ۵۶ سالگی اعلام بازنشستگی کرد، اما باز هم برای ساخت فیلمی مهم‌تر بازگشت؛ یک شاهکار دیگر برای جایگاه نخست.

۱. Spirited Away (شهر اشباح)

عنوان ژاپنی: Sen to Chihiro no Kamikakushi | سال ساخت: ۲۰۰۱ | امتیاز IMDB: ۸.۶

رده‌بندی آثار هایائو میازاکی کار سختی است، اما تنها تا زمانی‌که به شهر اشباح نرسیده باشیم. این انیمه سینمایی شاهکاری تمام‌عیار از هایائو میازاکی است که باوجود ساختار متفاوتش، به‌شدت نوستالژیک و قابل‌درک است. میازاکی با خلق شهر اشباح دنیایی را به سینما معرفی کرد که هر مخاطبی را از دروازه متعالی خود عبور می‌دهد.

مکثی کوتاه که در شهر اشباح به‌اندازه یک سفر معنوی شگفت‌انگیز برای چیهیرو به طول می‌انجامد، با رشد و خودشناسی او، تمام افکار گسسته ابتدای داستان را به یک تحول شگرف و یکپارچه منتهی می‌کند. اینکه دنیای شهر اشباح ترس یا تفکر شما را برانگیزد، بستگی مستقیمی به دریچه افکار شما دارد. Spirited Away شاهکاری است که با یک‌بار دیدن و در یک سن دیدن نباید از کنار آن عبور کرد.

از قلعه کاگلیسترو در سال ۱۹۷۹ تا پسر و مرغ ماهیخوار در ۲۰۲۳، کارنامه هایائو میازاکی نشان می‌دهد چرا او را یکی از تأثیرگذارترین کارگردانان تاریخ انیمیشن می‌دانند. هرکدام از این ۱۲ اثر، حتی آن‌هایی که در انتهای این فهرست قرار گرفته‌اند، دنیایی کامل با شخصیت‌پردازی عمیق، دغدغه‌های انسانی و بصری خیره‌کننده می‌سازند که کمتر کارگردان دیگری در ژانر انیمیشن به آن دست یافته است.

این رده‌بندی، مثل هر فهرست دیگری از آثار میازاکی، قطعی نیست و بسته به سلیقه و تجربه هر مخاطب می‌تواند جابه‌جا شود؛ آنچه ثابت می‌ماند این است که در کارنامه او فیلم ضعیفی پیدا نمی‌شود. اگر هنوز با دنیای استودیو جیبلی آشنا نشده‌اید، شهر اشباح و همسایه من توتورو نقطه شروع مناسبی هستند؛ و اگر به‌دنبال آثار عمیق‌تر و پرمایه‌تری هستید، سراغ پرنسس مونونوکه و قلعه متحرک هاول بروید. در بازرگام مگ تلاش می‌کنیم شما را با بهترین آثار سینمای جهان، از جمله شاهکارهای انیمیشن ژاپن، آشنا کنیم.